رادیۆی دەنگ، م. ئاریان یوسف

پێشەکی

لە سیستەمی پەروەردەیی مۆدێرن دا، کەوتنی قوتابی لە تاقیکردنەوەیەکدا زۆرجار وەک ڕووداوێکی تەنها تاکەکەسی سەیر دەکرێت کە پەیوەندی بە توانا یان هەوڵی خودی قوتابییەوە هەیە. بەڵام توێژینەوە پەروەردەییە هاوچەرخەکان بە بەڵگەی زانستی ڕوون دەکەنەوە کە کەوتن هەرگیز لە چوارچێوەیەکی تاکەهۆکاریی ڕوونادات. لە جیاتی ئەوە، کەوتنی قوتابی دەرئەنجامی کارلێکێکی ئاڵۆز و فرەلایەنەیە کە تێیدا شێوازی گەیاندنی مامۆستا، ڕێبازی فێربوونی قوتابی، و کوالێتی ژینگەی پەروەردەیی بە ڕێژەی جیاواز بەشدارن. ئەم وتارە هەوڵ دەدات بە شێوازێکی ڕەخنەیی و ورد، پەیوەندیی نێوان شێوازی گەیاندن و کەوتن هەڵبسەنگێنێت، لەگەڵ دانی مافی هەردوو لا و خۆپارێزی لە تۆمەتبارکردنی یەکلا.

١. شێوازی گەیاندن وەک یەکەمین پاڵنەری ئامادەبوونی قوتابی

مامۆستا وەک ڕێبەری سەرەکی پرۆسەی فێرکردن، بەرپرسیارێتییەکی بنەڕەتی هەیە لە ڕوونکردنەوە و پێشکەشکردنی زانستدا. بەپێی بیردۆزی ڤیگۆتسکی (Vygotsky، ١٩٧٨) لەسەر "ناوچەی گەشەسازی نزیک" (Zone of Proximal Development)، قوتابی تەنها کاتێک دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر فێرببێت کە زانستەکە لە ئاستێکدا پێشکەش بکرێت کە کەمێک لە توانای ئێستای بەرزتر بێت، لەگەڵ بوونی ڕێنمایی و پاڵپشتی گونجاوی مامۆستا. بۆیە ئەگەر مامۆستا پشت بە شێوازی وتاردانی بێکارلێک (non-interactive lecturing) ببەستێت، یان جیاوازییە تاکەکەسییەکانی قوتابیان لە توانا و شێوازی فێربووندا پشتگوێ بخات، یان پێش تاقیکردنەوە هیچ جۆرە هەڵسەنگاندنێکی پێشوەختەی فەرمی یان نافەرمی جێبەجێ نەکات، ئەوا بەشێکی زۆری بەرپرسیارێتی کەوتنی قوتابی دەکەوێتە سەر شانی مامۆستا. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە مامۆستا بەتەواوی تاوانبار بێت؛ بەڵکو واتە شێوازی گەیاندنی پێویستی بە پێداچوونەوە و باشترکردن هەیە. بەم شێوەیە، مامۆستای لێهاتوو ئەو کەسەیە کە لە کەوتنی قوتابییەکاندا یەکەمجار خۆی دەخاتە پرسیارەوە: "ئایا من بە ڕوونی گەیاندووم؟ ئایا شێوازم گونجاو بوو؟"

٢. بەرپرسیارێتی قوتابی: ڕێبازی فێربوون و خودڕێکخستن

هیچ وتارێکی دادپەروەر و زانستییەک ناتوانێت ئەو ڕاستییە بەردەستە فەرامۆش بکات کە قوتابی خۆی ڕۆڵێکی کاریگەری هەیە لە سەرکەوتن یان کەوتنی خۆیدا. توێژینەوە فراوانەکەی هاتی (Hattie، ٢٠٠٩) کە زیاتر لە ٨٠٠ توێژینەوەی پەیوەندیدار بە دەستکەوتی پەروەردەیی شیکردووەتەوە، ڕوونی کردووەتەوە کە توانای خودڕێکخستنی فێربوون (self-regulated learning) کاریگەرییەکی بەرچاوتر لەسەر ئەنجامی تاقیکردنەوەکان هەیە لە چاو زۆرێک لە فاکتەرە دەرەکییەکان. بە زمانێکی ئاسانتر، ئەو قوتابیانەی پشت بە فێربوونی ڕووەکی (surface learning) یان لەبەرکردنی یەکشەوە (cramming) دەبەستن، پێش تاقیکردنەوە پێداچوونەوەی بەرنامەبەندی و ڕێکوپێک جێبەجێ ناکەن، لە کاتی وانەدا بە چالاکی بەشداری ناکەن و پرسیاری پێویست ناکەن، یان داوای یارمەتی لە مامۆستا یان هاوپۆلییەکان ناکەن کاتێک ڕووبەڕووی گرفتی تێگەیشتن دەبنەوە، ئەم قوتابییانە، تەنانەت لە ژینگەیەکی گەیاندنی ئایدیالیشدا، ڕێژەی کەوتنیان زۆر زیاترە لە قوتابییە خودڕێکخستەکان. بۆیە دانانی هەموو تاوانی کەوتن بە ملی مامۆستا نەک بێدادییەکی ڕەوشتییە، بەڵکو هەڵەیەکی ڕەوشناسی و زانستییە.

٣. کەوتن وەک ئاوێنەیەکی هاوبەش: پێویستی بە خۆپێداچوونەوەی دوو لایەنە

کەوتنی قوتابی لە تاقیکردنەوەیەکدا هەرگیز بە یەک هۆکار ڕوونابێتەوە. لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە، چوار چین یان فاکتەری سەرەکی هەن کە بە شێوەیەکی کارلێککاری کەوتنەکە ڕێکدەخەن. هەر یەکێک لەم فاکتەرانە ڕێژەی جیاوازی کاریگەری و بەشێکی جیاوازی بەرپرسیارێتی هەیە بۆ مامۆستا و قوتابی. بێتەوە سەر شیکاریی وردی ڕێژەکان:

لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە، ڕێژەی ٪٣٥ی کەوتنەکان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە ڕوونی و کوالێتی گەیاندنی مامۆستاوە. ئەم ڕێژەیە ئەو حاڵەتانە لەخۆ دەگرێت کە مامۆستا نەیتوانیوە زانستەکە بە شێوازێکی ڕێکخراو و ڕوون و بە نموونەی گونجاو پێشکەش بکات، یان پشت بە شێوازی وتاردانی بێکارلێک ببەستێت بەبێ ئەوەی کارلێک لەگەڵ قوتابیاندا دروست بکات. لەم حاڵەتەدا، ئاستی بەرپرسیارێتی مامۆستا زۆر بەرزە، لە کاتێکدا ئاستی بەرپرسیارێتی قوتابی بۆ ئەم بەشە زۆر کەمە.

ڕێژەی ٪٢٠ی دیکەی کەوتنەکان دەگەڕێتەوە بۆ هاوسەنگی یان ناهاوسەنگی تاقیکردنەوەکە لەگەڵ ئەوەی کە وانە دراوە. واتە ئەگەر مامۆستا تاقیکردنەوەیەک دادەنێت کە تێیدا پرسیار لەسەر بابەتێک دەکات کە وانەی نەوتووە یان بە شێوەیەکی ناڕوون وتوویەتی، یان ئاستی قورسییەکە زۆر بەرزتر یان زۆر نزمتر بێت لە ئاستی فێرکراوەکان. لەم ڕێژەیەدا، بەرپرسیارێتی مامۆستا زۆرە، بەڵام بە پلەیەک کەمتر لە ڕێژەی پێشوو، چونکە قوتابیش بەشێک لە بەرپرسیارێتی تێگەیشتنی شێوازی پرسیارەکانی تاقیکردنەوەی هەیە.

بەڵام لە لایەکی دیکەوە، ڕێژەی ٪٣٠ی کەوتنەکان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە هەوڵ، ڕێبازی فێربوون، و توانای خودڕێکخستنی قوتابی خۆیەوە. ئەم ڕێژەیە ئەو حاڵەتانە لەخۆ دەگرێت کە قوتابی پشت بە فێربوونی ڕووەکی یان لەبەرکردنی یەکشەوە دەبەستێت، پێداچوونەوەی بەرنامەبەندی جێبەجێ ناکات، لە کاتی وانەدا بەشداری چالاک ناکات، یان داوای یارمەتی لە مامۆستا ناکات کاتێک ڕووبەڕووی گرفتی تێگەیشتن دەبێتەوە. لەم بەشەدا، ئاستی بەرپرسیارێتی قوتابی زۆر بەرزە، لە کاتێکدا ئاستی بەرپرسیارێتی مامۆستا زۆر کەمە (جگە لەوەی کە مامۆستا ڕاهێنان لەسەر شێوازەکانی فێربوون پێشکەش نەکات).

لە کۆتاییدا، ڕێژەی ٪١٥ی ماوەی کەوتنەکان دەگەڕێتەوە بۆ کوالێتی ژینگەی دەروونی و فیزیکی قوتابخانە. ئەمە بریتییە لە بوونی دەنگۆی نائارام، نەبوونی هاندان و پاڵپشتی دەروونی لەلایەن بەڕێوەبەرایەتییەوە، یان کەمی ڕێنمایی و سەرچاوەکانی پشتگیری فێربوون. لەم ڕێژەیەدا، بەرپرسیارێتی بە شێوەیەکی ناوەند و هاوبەش دابەش دەبێت لە نێوان مامۆستا (کە بەشێک لە دروستکردنی ژینگەی پۆل بە ئەستۆیە) و بەڕێوەبەرایەتی و سیستەمی گشتی قوتابخانە.

بە پوختەیەکی ورد و لێهاتوو: کەوتنی قوتابی بە شێوەیەکی ڕێژەیی دابەش دەبێت بەم شێوەیە: ٪٣٥ بەهۆی ڕوونی گەیاندنی مامۆستا، ٪٢٠ بەهۆی ناهاوسەنگی تاقیکردنەوەکە، ٪٣٠ بەهۆی ڕێبازی فێربوونی خودی قوتابی، و ٪١٥ بەهۆی ژینگەی پەروەردەیی. ئەم شیکارییە وردە ڕوون دەکاتەوە کە نە مامۆستا بەتەواوی بەرپرسیارە و نە قوتابی بەتەواوی بەرپرسیارە؛ لە جیاتی ئەوە، کەوتن دەرئەنجامی کارلێکی چوار پێکهاتەی جیاوازە کە هەریەکە بە ڕێژەی خۆی بەشدارە.

٤. لێهاتوویی مامۆستا: چۆن کەوتن بگۆڕین بۆ باشتربوون؟

مامۆستای لێهاتوو و پیشەیی ئەو کەسەیە کە کەوتنی قوتابی وەک پەیامێک لەلایەن سیستەمی کارەکەی خۆیەوە وەردەگرێت، نەک وەک سووکایەتی یان هێمای شکستی تاکەکەسی. بە زمانێکی تر، ئەگەر لە پۆلێکدا نزیکەی ٪٣٠ ی قوتابیان لە تاقیکردنەوەیەکدا کەوتن، مامۆستای شارەزا یەکەمجار پرسیار لە خۆی دەکات: "ئایا من زانستەکەم بە شێوەیەک گەیاندووە کە گونجاو بێت بۆ هەمووان؟ ئایا تاقیکردنەوەکەم لەسەر ئەو بابەتانە بووە کە وانەم وتووەتەوە؟ ئایا ژینگەی پۆلەکە هاندەر و ئارام بووە؟" تەنها لە دوای وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، دەتوانرێت ڕێگا بۆ ڕاهێنان و ڕێنمایی قوتابیانەکانی کەوتوو بکرێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، کەوتن خۆی دەبێتە سەرچاوەیەک بۆ گەشەی پیشەیی مامۆستا، نەک شەرمەزاری.

٥. لێهاتوویی قوتابی: چۆن خاوەنداری ڕێبازی فێربوونی خۆی بێت؟

لە لایەکی دیکەوە، قوتابیی پێگەیشتوو و لێهاتوو ئەو کەسەیە کە لە کەوتنەکەیدا ڕووبەڕووی خۆی دەبێتەوە، نەک تەنها لۆمەی مامۆستا یان تاقیکردنەوەکە بکات. ئەم جۆرە قوتابییە دوای هەر کەوتنێک، شێوازی خوێندنەوەکەی پێداچوونەوەیان پێدەکات (ئایا باش تێبینیی کردووە؟ ئایا پێداچوونەوەی بەرنامەبەندی هەبووە؟)، داوای ڕێنمایی لە مامۆستا یان هاوپۆلییە لێهاتووەکان دەکات بۆ باشترکردنی ڕێبازی فێربوونی، و لە کەوتندا بەدوای ڕاهێنان و سەرچاوەی زیاتردا دەگەڕێت، نەک ڕادەوەستێت. قوتابی بەم شێوەیە، تەنانەت لە ژینگەیەکی گەیاندنی نالەباردا، دەتوانێت کەم و کوڕییەکانی پڕ بکاتەوە. بۆیە بەشێک لە بەرپرسیارێتی کەوتن (نزیکەی ٪٣٠ بەپێی شیکارییەکە) هەر دەکەوێتە سەر شانی خۆی.

٦. پێشنیارە پراکتیکییە وردەکان بۆ ڕێگری لە کەوتن لە ڕوانگەی هاوبەش

بۆ ئەوەی هەم شێوازی گەیاندنی مامۆستا بەرەو باشتر بچێت و هەم ڕێبازی فێربوونی قوتابی بەهێز بکرێت، پێشنیارە وردەکانی خوارەوە پێشکەش دەکرێن:

پێشنیاری یەکەم (بۆ مامۆستا): پێش ئەوەی تاقیکردنەوەی سەرەکی ڕێک بخرێت، بەلایەنی کەمەوە دوو جۆر هەڵسەنگاندنی پێشوەختی فەرمی یان نافەرمی (formative assessments) جێبەجێ بکرێت. ئەمە ڕێگە دەدات مامۆستا بزانێت ئایا قوتابیان زانستەکەی بە ڕوونی تێگەیشتوون یان نا. ئەگەر ڕێژەیەکی بەرچاوی قوتابیان لەم هەڵسەنگاندنە پێشوەختانەدا کەوتن، ئەوا مامۆستا پێویستە شێوازی گەیاندنەکەی بگۆڕێت یان دووبارە لەسەر بابەتەکان کاربکات.

پێشنیاری دووەم (بۆ قوتابی): هەر قوتابییەک پێویستە ڕاهێنان لەسەر شێوازەکانی فێربوونی کارا وەربگرێت، لەوانە: ڕێگای تێبینی کردنی کاریگەر، کورتکردنەوەی زانست، پرسیار کردنی چالاک لە کاتی وانەدا، پێداچوونەوەی بەرنامەبەندی (نەک یەکشەوە)، و بەکارهێنانی تەکنیکەکانی دووپاتکردنەوەی بۆشایی (spaced repetition). ئەم ڕاهێنانانە دەتوانرێت لە کاتی پۆلەکاندا یان لە کۆرسە تایبەتییەکاندا پێشکەش بکرێت.

پێشنیاری سێیەم (بۆ قوتابخانە و بەڕێوەبەرایەتی): دامەزراندنی کۆمیتەیەکی هاوبەشی پێکهاتوو لە مامۆستایان و قوتابییان کە ساڵانە هەردوو لایەنەکە هەڵبسەنگێنێت: لە لایەکدا "کوالێتی گەیاندن" بەپێی ڕاپرسی لە قوتابییانەوە، و لە لایەکی دیکەوە "کوالێتی فێربوون" بەپێی شیکردنەوەی ڕێبازەکانی قوتابیان. ئەم کۆمیتەیە دەتوانێت ڕێگای دادپەروەرانە بۆ باشترکردنی هەردوو لا بڕێژێت.

کۆتایی و دەرئەنجام

کەوتنی قوتابی لە تاقیکردنەوەیەکدا هەرگیز نابێت بە سادەیی و بە بێ شیکاریی ورد، خرابێتە ملی یەک لایەن. ڕاستییە ئەکادیمییەکە ئەوەیە کە کەوتن بریتییە لە دەرئەنجامی کارلێکی ئاڵۆزی نێوان شێوازی گەیاندنی مامۆستا (بە ڕێژەی ٪٥٥ کە لە کۆنترۆڵی مامۆستادایە) و ڕێبازی فێربوونی قوتابی (بە ڕێژەی ٪٣٠ کە لە کۆنترۆڵی خۆیدایە) و کوالێتی ژینگەی پەروەردەیی (بە ڕێژەی ٪١٥). هیچ کەوتنێک بە یەک ھۆکار ڕوونابێتەوە، و ھیچ کەوتنێک بە تەنیا تاوانی مامۆستا یان تەنیا تاوانی قوتابی نییە. ئەم ڕوانگە هاوسەنگ و وردە، نەک تەنیا دادپەروەرییە بۆ هەردوو لا، بەڵکو ڕێگایەکی پراکتیکی بۆ باشتربوونی بەردەوامی سیستەمی پەروەردەییە. مامۆستای لێهاتوو ئەو کەسەیە کە لە کەوتنی قوتابیدا یەکەمجار خۆی دەخاتە پرسیارەوە، قوتابیی لێهاتوو ئەو کەسەیە کە لە کەوتنیدا ڕێبازی فێربوونی خۆی ڕەخنەیی دەکۆڵێتەوە، و سیستەمی پەروەردەیی لێهاتوو ئەو سیستەمەیە کە هەردوو ئەم پێداچوونەوانەی ڕێک دەخات.

"پەروەردەی ڕاستەقینە شوێنێک نییە بۆ گەڕان بەدوای تاوانبار، بەڵکو شوێنێکە بۆ گەڕان بەدوای ڕێگاکانی باشتربوون. کەوتنی قوتابی ئەو کاتە ڕوودەدات کە مامۆستا پێشتر لە گەیاندندا کەوتووە، یان قوتابی لە فێربووندا کەوتووە، یان هەردووکیان پێکەوە. بۆیە سەرکەوتنیش هەرگیز سەرکەوتنی تەنیا یەک لایەن نییە." هیوای سەرکەوتنم هەیە بۆ تەواوی قوتابیانی ئازیز.

 سەرچاوەکان

· Biggs, J. (2003). Teaching for quality learning at university (2nd ed.). Buckingham: Open University Press.

· Black, P., & Wiliam, D. (1998). Assessment and classroom learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 5(1), 7-74.

· Bransford, J. D., Brown, A. L., & Cocking, R. R. (Eds.). (2000). How people learn: Brain, mind, experience, and school. Washington, DC: National Academy Press.

· Ebbinghaus, H. (1885/1913). Memory: A contribution to experimental psychology. New York: Teachers College, Columbia University.

· Hattie, J. A. C. (2009). Visible learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement. London: Routledge.

· Hattie, J. A. C. (2012). Visible learning for teachers: Maximizing impact on learning. London: Routledge.

· Marton, F., & Säljö, R. (1976). On qualitative differences in learning: I—Outcome and process. British Journal of Educational Psychology, 46(1), 4-11.

· Matteucci, M. C., & Gosling, P. (n.d.). Effort causal attribution of failure give rise to punitive strategies and ascription of responsibility to the pupils. Socolar.

· Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.

· Weiner, B. (2010). The development of an attribution-based theory of motivation: A history of ideas. Educational Psychologist, 45(1), 28-36.

· Zimmerman, B. J. (1990). Self-regulating academic learning and achievement: The emergence of a social cognitive perspective. Educational Psychology Review, 2(2), 173-201.